Disk Bölümleme (fdisk ve parted)

Sunucunuza yeni bir disk taktınız veya bulut sağlayıcınızdan ek bir blok depolama alanı bağladınız; ancak df -h çıktısında hiçbir yeni alan görünmüyor. Bunun nedeni basittir: ham bir disk, işletim sistemi için henüz "kullanılabilir" değildir. Önce üzerinde bir bölüm (partition) oluşturmanız, ardından bu bölümü bir dosya sistemiyle biçimlendirmeniz (format) ve son olarak bir dizine bağlamanız (mount) gerekir. Bu üç adımlık zincir, disk yönetiminin temelidir ve doğru sırayla yapılmadığında en sinir bozucu veri kayıplarına yol açar.

Bu rehberde bir diski sıfırdan bölümlemenin iki klasik aracını, fdisk ve parted'ı ele alacağız. MBR ile GPT bölüm tablosu arasındaki farkı, 2 TB üzerindeki diskler için neden parted ve GPT'nin zorunlu olduğunu, adım adım yeni bölüm oluşturmayı ve mkfs ile biçimlendirmeyi somut komutlarla göreceğiz. Her adımda veri kaybını önlemenin altını çizeceğiz; çünkü disk bölümleme, tek bir yanlış aygıt adı seçtiğinizde geri dönüşü olmayan bir işlemdir. Disk kullanımı ve kotalar konusunu tazelemek isterseniz disk kotası ve inode yazımız iyi bir tamamlayıcıdır.

Bölümleme Neden Gerekli ve Nasıl Çalışır?#

Bir disk, fiziksel olarak yalnızca bir dizi bloktan ibarettir. İşletim sisteminin bu blokları anlamlı kullanabilmesi için diskin başında, hangi bölgenin nerede başlayıp bittiğini tanımlayan bir "bölüm tablosu" bulunur. Bu tablo olmadan çekirdek diskin neresine ne yazacağını bilemez. Bölümleme işlemi, işte bu tabloyu oluşturmak veya düzenlemektir.

Bir diski neden tek bir büyük bölüm yerine parçalara ayırırsınız? Birkaç pratik neden var. İşletim sistemi, veri ve swap alanını ayırmak; farklı dosya sistemleri kullanmak; ya da bir bölümün dolmasının diğerlerini etkilememesini sağlamak bunların başında gelir. Örneğin /var bölümünün log dosyalarıyla dolması, ayrı bir bölümde durduğu sürece kök dosya sistemini kilitlemez.

Süreç her zaman aynı üç aşamada ilerler. Önce diski tanırsınız (lsblk, fdisk -l), sonra bir bölüm tablosu ve bölüm oluşturursunuz (fdisk veya parted), ardından bölümü bir dosya sistemiyle biçimlendirir (mkfs) ve bir dizine bağlarsınız (mount + /etc/fstab). Bu rehber bu zincirin tamamını kapsar. Önemli olan aygıt adlarını asla karıştırmamaktır: /dev/sda gibi adlar tüm diski, /dev/sda1 gibi adlar ise o diskin bölümlerini temsil eder.

MBR ile GPT Arasındaki Fark#

Bir diski bölümlemeden önce vermeniz gereken ilk karar, hangi bölüm tablosu şemasını kullanacağınızdır: MBR mı GPT mi? Bu seçim yüzeysel değildir; diskin kapasite sınırını, kaç bölüm oluşturabileceğinizi ve önyükleme uyumluluğunu doğrudan belirler.

MBR (Master Boot Record) 1980'lerden kalma, son derece yaygın ama artık sınırları belli olan bir şemadır. En büyük iki kısıtı vardır: 2 TB'tan büyük diskleri adresleyemez ve yalnızca dört adet birincil (primary) bölüm oluşturmanıza izin verir. Bu dördüncü bölümü "genişletilmiş" (extended) bölüme çevirip içinde mantıksal (logical) bölümler açarak sınırı aşabilirsiniz, ama bu ek karmaşıklık getirir.

GPT (GUID Partition Table) ise modern standarttır. Pratikte sınırsız sayılabilecek kadar bölüme (genellikle 128) izin verir, 2 TB sınırı yoktur (zettabaytlar mertebesinde adresleme yapar) ve bölüm tablosunun yedeğini diskin sonunda ayrıca tutarak bozulmalara karşı daha dayanıklıdır. UEFI tabanlı modern sunucular GPT ile önyükleme yapar. Aşağıdaki tablo iki şemayı özetler:

Pratik tavsiye nettir: yeni bir sunucuda veya diski sıfırdan hazırlıyorsanız neredeyse her zaman GPT kullanın. MBR'yi yalnızca eski bir BIOS sistemiyle uyumluluk zorunluluğunuz varsa veya çok küçük bir diskle uğraşıyorsanız tercih edin.

Ne Zaman fdisk, Ne Zaman parted?#

fdisk ve parted aynı işi yapan iki farklı araçtır, ancak güçlü oldukları alanlar farklıdır. Doğru aracı seçmek, işi hem güvenli hem hızlı bitirmenizi sağlar.

fdisk, on yıllardır Linux dünyasının standart bölümleme aracıdır. Etkileşimli, tek harfli komutlarla çalışır ve öğrenmesi kolaydır. Uzun süre yalnızca MBR ile çalışırdı, ancak util-linux paketinin modern sürümlerinde fdisk artık GPT'yi de tam destekler. Küçük ve orta boyutlu diskler, klasik MBR düzenleri ve hızlı manuel işlemler için hâlâ mükemmel bir seçimdir.

parted, GNU'nun daha güçlü bölümleme aracıdır. GPT desteği en baştan beri sağlamdır, 2 TB üzeri diskleri sorunsuz yönetir ve komut satırından tek satırlık, betiğe uygun (script edilebilir) komutlar çalıştırmanıza olanak tanır. Bu, otomasyon ve büyük diskler için onu ideal kılar. Aşağıdaki basit kural çoğu durumu kapsar:

Özetle: eğer diskiniz 2 TB'tan büyükse tereddüt etmeden parted ve GPT kullanın; fdisk'in eski sürümleri bu diskleri doğru adresleyemez. Küçük disklerde ise ikisi arasında rahatça seçim yapabilirsiniz.

Diski Tanımak: İlk ve En Kritik Adım#

Herhangi bir bölümleme komutunu çalıştırmadan önce doğru diskle çalıştığınızdan yüzde yüz emin olmalısınız. Bu adımı atlamak, en yaygın ve en yıkıcı hataların kaynağıdır; yanlış aygıtı seçmek, üzerindeki veriyi olan sistemi bir komutla silebilir. Önce mevcut diskleri ve bölümlerini listeleyin:

# Tüm blok aygıtları ağaç görünümünde listele (en okunaklısı)
lsblk

# Disklerin boyutlarını ve bölüm tablolarını göster
sudo fdisk -l

# Aygıtları UUID ve dosya sistemi türleriyle birlikte gör
sudo blkid

lsblk çıktısında yeni, henüz bölümlenmemiş diskiniz genellikle altında hiç bölüm satırı olmayan bir aygıt olarak görünür; örneğin sdb var ama sdb1 yok. Boyutunu (SIZE sütunu) beklediğiniz kapasiteyle karşılaştırarak doğru diski teyit edin. Sistem diskinize (üzerinde / mount edilmiş olan) yanlışlıkla dokunmadığınızdan emin olun.

Kritik bir güvenlik alışkanlığı: aygıt adını daima bu listelerden doğrulayın, ezberden yazmayın. Bir sunucuda /dev/sda sistem diski, /dev/sdb yeni disk olabilirken, başka bir makinede sıra tam tersi olabilir. Aşağıdaki komut bir aygıtın üzerinde mount edilmiş bir dosya sistemi olup olmadığını hızlıca gösterir:

# /dev/sdb üzerinde mount edilmiş bir şey var mı?
mount | grep sdb

# Aygıtta hâlihazırda bir dosya sistemi var mı?
sudo blkid /dev/sdb

Eğer bu komutlar boş dönüyorsa disk büyük olasılıkla boştur ve güvenle bölümleyebilirsiniz. Bir çıktı varsa, ilerlemeden önce o verinin önemli olup olmadığını kesin olarak belirleyin. Kritik verilerle çalışıyorsanız, işleme başlamadan önce mutlaka güncel bir yedek alın; düzenli yedekleme stratejisi için yedekleme çözümlerimize göz atabilirsiniz.

fdisk ile Adım Adım Bölüm Oluşturma (MBR)#

Şimdi /dev/sdb adlı boş bir diski fdisk ile bölümleyeceğiz. Diski etkileşimli düzenleyicide açmak için:

# fdisk'i /dev/sdb üzerinde başlat
sudo fdisk /dev/sdb

Artık fdisk istemindesiniz. Buradaki komutlar tek harften oluşur. En çok kullanacaklarınız şunlardır: m yardım menüsü, p mevcut bölüm tablosunu yazdırma, n yeni bölüm, d bölüm silme, t bölüm türü değiştirme, w değişiklikleri yazıp çıkma ve q kaydetmeden çıkma. En önemli detay şudur: hiçbir değişiklik siz w yazana kadar diske yazılmaz. Yani bir hata yaptığınızı fark ederseniz q ile çıkıp hiçbir zarar vermeden baştan başlayabilirsiniz.

Yeni bir bölüm oluşturmak için n yazın. Ardından sırasıyla bölüm türü (birincil için p), bölüm numarası (varsayılan 1 için Enter), başlangıç sektörü (varsayılan için Enter) ve son sektör sorulur. Diskin tamamını tek bölüm yapmak istiyorsanız son sektörde de Enter'a basmanız yeterlidir. Diski örneğin 20 GB'lık bir bölümle sınırlamak isterseniz son sektör sorusunda +20G yazarsınız:

Command (m for help): n
Partition type
   p   primary (0 primary, 0 extended, 4 free)
   e   extended (container for logical partitions)
Select (default p): p
Partition number (1-4, default 1): 1
First sector (2048-...): [Enter]
Last sector, +/-sectors or +/-size{K,M,G,T,P}: +20G

Bölümü oluşturduktan sonra p ile sonucu doğrulayın; yeni bölümünüzü (/dev/sdb1) listelenmiş görmelisiniz. Her şey doğruysa w yazarak değişiklikleri diske yazın ve çıkın. Bu noktada bölüm tablosu güncellenmiştir; çekirdeğin yeni tabloyu tanıması için gerekirse sudo partprobe /dev/sdb komutunu çalıştırabilirsiniz. Ancak henüz bir dosya sistemi olmadığı için bölüm kullanıma hazır değildir; onu birazdan mkfs ile biçimlendireceğiz.

parted ile 2 TB Üzeri Diskleri Hazırlamak (GPT)#

2 TB'tan büyük bir diskle çalışıyorsanız MBR sizi hayal kırıklığına uğratır; bu diskleri düzgün adresleyemez. Çözüm parted ile GPT bölüm tablosu oluşturmaktır. parted'ın önemli bir farkı, komutları anında uygulamasıdır; fdisk'teki gibi bir "yazma" adımı yoktur, dolayısıyla her komuttan önce iki kez düşünmelisiniz.

Diski parted ile açalım ve önce boş bir GPT tablosu oluşturalım:

# parted'i /dev/sdb üzerinde başlat
sudo parted /dev/sdb

# parted istemi içinde: GPT bölüm tablosu oluştur
(parted) mklabel gpt

# Tüm diski kaplayan bir bölüm oluştur (ext4 için işaretle)
(parted) mkpart primary ext4 0% 100%

# Sonucu doğrula
(parted) print

# Çıkış
(parted) quit

Buradaki 0% 100% ifadesi hem diskin tamamını kullanır hem de bölümü doğru hizalanmış (aligned) başlangıç noktasına yerleştirir; bu, özellikle SSD'lerde performans için önemlidir. Belirli bir boyut vermek isterseniz yüzde yerine mutlak değerler kullanabilirsiniz, örneğin mkpart primary ext4 1MiB 500GiB. Başlangıcı 1MiB gibi bir değere hizalamak yaygın ve güvenli bir alışkanlıktır.

parted'ı tamamen komut satırından, etkileşime girmeden de kullanabilirsiniz; bu, otomasyon betikleri için idealdir. Aşağıdaki tek satırlık komut yukarıdakinin aynısını yapar:

# Etkileşimsiz: GPT oluştur ve tam disk bölümü aç
sudo parted -s /dev/sdb mklabel gpt mkpart primary ext4 0% 100%

# Bölümü listele
sudo parted /dev/sdb print

-s bayrağı "script" (sessiz) modudur ve onay sorularını atlar; bu yüzden yalnızca doğru aygıtla çalıştığınızdan emin olduğunuzda kullanın. Bölüm oluşturulduktan sonra sıra, tıpkı fdisk senaryosunda olduğu gibi, biçimlendirmeye gelir.

mkfs ile Biçimlendirme ve Bağlama (Mount)#

Bölümü oluşturmak yalnızca yarı yoldur; işletim sisteminin veri yazabilmesi için bölümün bir dosya sistemiyle biçimlendirilmesi gerekir. Linux'ta en yaygın seçim ext4'tür; sağlamdır, olgundur ve genel amaçlı kullanım için idealdir. Büyük depolama havuzları, anlık görüntüler ve veri bütünlüğü öncelikliyse xfs veya btrfs gibi alternatifler de vardır. Biçimlendirme için mkfs ailesini kullanırız:

# Bölümü ext4 ile biçimlendir
sudo mkfs.ext4 /dev/sdb1

# Alternatif: xfs ile biçimlendir
sudo mkfs.xfs /dev/sdb1

Uyarı: mkfs komutu bölümdeki tüm mevcut veriyi anında ve geri dönüşsüz olarak siler. Komutu çalıştırmadan önce aygıt adının (/dev/sdb1) doğru olduğunu son bir kez daha teyit edin. Biçimlendirme bittikten sonra bölümü bir dizine bağlamanız gerekir. Önce bir bağlama noktası oluşturun, sonra bağlayın:

# Bağlama noktası dizinini oluştur
sudo mkdir -p /mnt/veri

# Bölümü geçici olarak bağla
sudo mount /dev/sdb1 /mnt/veri

# Bağlandığını ve boş alanı doğrula
df -h /mnt/veri

Bu bağlama geçicidir; sunucuyu yeniden başlatırsanız kaybolur. Kalıcı hale getirmek için /etc/fstab dosyasına bir satır eklemeniz gerekir. En güvenli yöntem, aygıt adı yerine bölümün UUID'sini kullanmaktır; çünkü aygıt adları (sdb1) yeniden başlatmada değişebilir, ama UUID sabittir:

# Bölümün UUID'sini öğren
sudo blkid /dev/sdb1

# fstab'a kalıcı giriş ekle (UUID'yi kendi çıktınızla değiştirin)
echo 'UUID=xxxx-xxxx /mnt/veri ext4 defaults 0 2' | sudo tee -a /etc/fstab

# fstab satırını test et (hatasız bağlanmalı)
sudo mount -a
df -h /mnt/veri

sudo mount -a komutu /etc/fstab'daki tüm girişleri bağlamayı dener; hata vermeden çalışıyorsa satırınız doğrudur ve disk artık her açılışta otomatik bağlanır. Bu adımı yeniden başlatmadan önce mutlaka test edin: hatalı bir fstab satırı, bazı durumlarda sunucunun düzgün açılmasını engelleyebilir.

Veri Kaybını Önlemek İçin Altın Kurallar#

Disk bölümleme, sistem yönetiminin en az affeden işlemlerinden biridir. Tek bir yanlış aygıt adı, saatler süren kurtarma çalışmasına veya kalıcı veri kaybına dönüşebilir. Yılların deneyimiyle damıtılmış birkaç kural, sizi bu felaketlerden korur.

Birincisi ve en önemlisi: her zaman yedek alın. Üzerinde veri bulunan bir diski yeniden bölümlemeden veya biçimlendirmeden önce güncel bir yedeğinizin olduğundan emin olun. Boş bir diskle çalışıyor olsanız bile, komşusundaki sistem diskine yanlışlıkla dokunma ihtimaline karşı kritik verilerin yedeği hayat kurtarır. İkincisi: aygıt adını lsblk ve blkid ile üç kez doğrulayın. /dev/sda ile /dev/sdb arasındaki tek harflik fark, yanlış diski silmenizle doğru diski hazırlamanız arasındaki farktır.

Üçüncüsü: mount edilmiş bir bölümü asla biçimlendirmeye veya değiştirmeye çalışmayın. Bir işlem yapmadan önce umount ile bölümü ayırın. Dördüncüsü: fdisk kullanırken hiçbir şeyin w komutuna kadar yazılmadığını hatırlayın; şüpheye düşerseniz q ile güvenle çıkın. parted ve özellikle parted -s ise komutları anında uygular, bu yüzden onunla çok daha dikkatli olun. Aşağıdaki tablo en sık yapılan hataları ve doğru davranışı özetler:

Bu kuralları bir kontrol listesi gibi kullanırsanız, disk bölümleme korkulacak değil, rutin bir işlem haline gelir. Yeni oluşturduğunuz alanda kullanıcı bazında disk sınırları koymak isterseniz disk kotası ve inode yazımız, swap alanı ayırmak isterseniz Linux'ta swap oluşturma rehberimiz bir sonraki durağınız olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular#

fdisk mı parted mı kullanmalıyım?#

Diskiniz 2 TB'tan küçükse ve klasik bir MBR düzeni yeterliyse fdisk genellikle en pratik seçimdir; etkileşimli, öğrenmesi kolay ve hızlıdır. Diskiniz 2 TB'tan büyükse veya GPT ile modern bir kurulum yapıyorsanız parted daha güvenlidir ve betiğe uygun komutlar sunar. Modern fdisk sürümleri artık GPT'yi de desteklese de, çok büyük disklerde ve otomasyonda parted daha rahat bir deneyim verir.

MBR ile GPT arasında hangisini seçmeliyim?#

Yeni bir kurulum yapıyorsanız ve özel bir uyumluluk zorunluluğunuz yoksa neredeyse her zaman GPT'yi tercih etmelisiniz. GPT, 2 TB sınırını kaldırır, çok daha fazla bölüme izin verir ve bölüm tablosunun yedeğini tutarak bozulmalara karşı daha dayanıklıdır. MBR'yi yalnızca eski bir BIOS sistemiyle uyumluluk gerektiğinde veya çok küçük disklerde kullanmak makuldür.

Bölüm oluşturunca disk neden hâlâ kullanılamıyor?#

Çünkü bölüm oluşturmak sürecin yalnızca ilk yarısıdır. Diskin veri saklayabilmesi için oluşturduğunuz bölümü bir dosya sistemiyle biçimlendirmeniz (örneğin mkfs.ext4 /dev/sdb1) ve ardından bir dizine bağlamanız (mount) gerekir. Bu adımları tamamlamadan df -h çıktısında yeni alanı göremezsiniz; bölüm vardır ama üzerine yazılabilir bir dosya sistemi henüz yoktur.

Yanlış diski bölümlersem verilerimi geri alabilir miyim?#

Bölüm tablosunu değiştirmek ile diski biçimlendirmek farklı risk seviyelerindedir. Yalnızca bölüm tablosunu bozduysanız ve üzerine yazmadıysanız testdisk gibi araçlarla bölümleri kurtarma şansınız olabilir; ancak mkfs ile biçimlendirdiyseniz veri büyük olasılıkla kalıcı olarak kaybolur. Bu yüzden en güvenli yol, işleme başlamadan önce yedek almak ve aygıt adını defalarca doğrulamaktır; kurtarmaya güvenmek her zaman risklidir.

2 TB'tan büyük diski neden fdisk ile bölümleyemiyorum?#

Klasik MBR bölüm tablosu, adresleme yöntemi gereği 2 TB üzerindeki alanı gösteremez; bu nedenle MBR kullanan eski fdisk sürümleri büyük diskleri doğru işleyemez. Çözüm, parted ile diske bir GPT bölüm tablosu (mklabel gpt) oluşturmaktır. GPT, terabaytlarca değil, pratikte sınırsız denebilecek kadar büyük diskleri sorunsuz adresler ve bu tür diskler için tek doğru seçenektir.

Bölümü kalıcı olarak bağlamak için ne yapmalıyım?#

Bölümü mount ile bağlamak yalnızca geçicidir ve yeniden başlatınca kaybolur; kalıcı yapmak için /etc/fstab dosyasına bir satır eklemelisiniz. En güvenli yöntem, aygıt adı yerine bölümün UUID değerini (blkid ile öğrenilir) kullanmaktır; çünkü UUID yeniden başlatmada değişmez. Satırı ekledikten sonra mutlaka sudo mount -a ile test edin, çünkü hatalı bir fstab girişi bazı durumlarda sunucunun açılışını engelleyebilir.

Kapanış#

Disk bölümleme, ilk bakışta korkutucu görünse de aslında net bir zincirden ibarettir: diski tanı, bölüm tablosunu (MBR ya da GPT) seç, bölümü oluştur, mkfs ile biçimlendir ve /etc/fstab ile kalıcı olarak bağla. fdisk küçük ve klasik düzenler için hızlı, parted ise 2 TB üzeri diskler ve otomasyon için güvenli bir seçimdir. Her adımda aygıt adını doğrulamak ve önceden yedek almak, bu işlemi bir riskten rutin bir bakım görevine dönüştürür.

Tüm bu bölümleme ve dosya sistemi ayarlarını kısıtlamasız yapabilmeniz için tam kök erişimine sahip, gerçek kaynak sunan bir altyapıya ihtiyacınız var. Clou.TR'nin KVM tabanlı sanal sunucuları ve yüksek performanslı VDS çözümleri ek diskleri dilediğiniz gibi bölümlemenize izin verir; tüm sunucu seçeneklerimizi inceleyerek ihtiyacınıza uygun bir paket seçebilirsiniz. Disk ve sistem yönetimini uzmanlara bırakmayı tercih ederseniz sunucu yönetimi hizmetimiz ile bu işleri sizin adınıza biz üstlenir, düzenli yedekleme altyapısıyla verilerinizi güvence altına alırız.