PHP memory_limit Nedir ve Nasıl Artırılır

Bir WordPress eklentisini kurarken ekranın bembeyaz kesildiği, bir tema güncellemesinin yarıda "Allowed memory size of 134217728 bytes exhausted" hatasıyla patladığı ya da bir sayfa oluşturucunun (page builder) düzenleme ekranını açamadığı anlarda, çoğu kullanıcı sorunun kod ya da eklentiden kaynaklandığını düşünür. Oysa bu senaryoların büyük bölümünde suçlu tek bir PHP ayarıdır: memory_limit. Bu direktif, çalışan bir PHP betiğinin sunucunun belleğinden en fazla ne kadarını kullanabileceğini belirler ve bu tavana ulaşıldığında PHP betiği zorla durdurur. İşte o meşhur "izin verilen bellek boyutu tükendi" hatası tam olarak bunun sonucudur.

Bu rehberde memory_limit'in ne işe yaradığını, neden ve nasıl tükendiğini adım adım açıklayacağız; ardından değeri artırmanın dört farklı yolunu göstereceğiz: cPanel'in MultiPHP INI Editor aracı, doğrudan php.ini, .htaccess dosyası ve WordPress'e özel WP_MEMORY_LIMIT sabiti. Her yöntemin hangi durumda işe yaradığını, hangi hosting ortamında geçerli olduğunu ve dikkat etmeniz gereken tuzakları göreceksiniz. En önemlisi, paylaşımlı hostingte var olan bir gerçeği de netleştireceğiz: hosting sağlayıcısının belirlediği bir üst sınır vardır ve wp-config.php içinde 4G yazmanız bu tavanı aşmanızı sağlamaz. Amacımız, bellek hatasıyla karşılaştığınızda hangi dosyaya dokunacağınızı ve değeri kaç yapacağınızı tereddütsüz bilmeniz.

memory_limit Nedir ve Ne İşe Yarar#

memory_limit, tek bir PHP betiğinin çalışırken ayırabileceği azami RAM miktarını tanımlayan bir yapılandırma direktifidir. Değeri megabayt (128M), gigabayt (1G) ya da bayt cinsinden verilir. Bir ziyaretçi sitenize istek gönderdiğinde sunucu PHP'yi çalıştırır, PHP de o isteği işlerken değişkenler, diziler, veritabanı sonuçları ve tampon veriler için bellekten yer ayırır. Bu ayrılan alan memory_limit değerini aştığı anda PHP betiği ölümcül bir hatayla (fatal error) sonlandırır. Yani bu ayar bir "acil durdurma" mekanizmasıdır.

Bu sınırın var olmasının nedeni kaynak paylaşımıdır. Özellikle paylaşımlı hostingte onlarca hesap aynı fiziksel sunucuda çalışır. Eğer hatalı ya da açgözlü bir betik sınırsızca bellek tüketebilseydi, tek bir sitenin sonsuz döngüye girmesi tüm sunucuyu çökertebilir, diğer müşterilerin siteleri de erişilemez hâle gelirdi. memory_limit her isteği kendi kabuğunda tutarak bu domino etkisini engeller. Dolayısıyla bu değer keyfi olarak konmuş bir engel değil, bilinçli bir güvenlik sınırıdır.

Burada sık karıştırılan bir noktayı açığa kavuşturalım: memory_limit tek bir isteğin, tek bir PHP işleminin sınırıdır; sunucunun toplam RAM'i ya da sitenizin kullanabileceği toplam bellek değildir. 256M değeri, o an çalışan her PHP işlemine ayrı ayrı 256 MB'a kadar izin verildiği anlamına gelir. Aynı anda çalışan on istek varsa teorik olarak toplamda çok daha fazla bellek kullanılabilir. Bu yüzden değeri gereğinden yüksek tutmak paylaşımlı ortamda risklidir; birden fazla ağır isteğin çakışması sunucuyu zorlayabilir.

memory_limit, php.ini içindeki onlarca direktiften yalnızca biridir ancak günlük hayatta en sık dokunacağınız ayarların başında gelir. Diğer kritik direktifleri (upload_max_filesize, max_execution_time, max_input_vars gibi) ve genel yapılandırma mantığını daha derinlemesine merak ediyorsanız php.ini ayarları rehberimiz konuya bütünsel bir bakış sunar.

Allowed Memory Size Exhausted Hatasının Nedeni#

Karşılaştığınız hata mesajı genellikle şu kalıptadır ve tam olarak nerede tükendiğini de söyler:

Fatal error: Allowed memory size of 134217728 bytes exhausted
(tried to allocate 20480 bytes) in /home/kullanici/public_html/wp-includes/class-wp.php on line 780

Mesajdaki 134217728 bytes ifadesi bayt cinsinden 128 MB'a karşılık gelir; yani mevcut memory_limit değeriniz 128M'dir. "tried to allocate" kısmı ise PHP'nin son olarak ne kadar daha yer istediğini gösterir. Dikkat çekici olan şudur: hata çoğu zaman çok küçük bir tahsis girişiminde (birkaç kilobayt) patlar. Bunun sebebi, o küçük istekten önce belleğin zaten neredeyse tamamının dolmuş olmasıdır; son damla bardağı taşırır. Yani hatanın gösterdiği dosya ve satır asıl suçlu olmak zorunda değildir, sadece limitin aşıldığı andır.

Belleğin bu kadar dolmasının en yaygın sebepleri bellidir. WordPress dünyasında ağır sayfa oluşturucular (Elementor, WPBakery), çok sayıda aktif eklenti, büyük WooCommerce kataloglarının içe/dışa aktarımı, çok boyutlu görsel işleme ve devasa veritabanı sorguları başı çeker. Bunların dışında yedek alma/geri yükleme işlemleri, e-posta gönderen betikler ve kötü yazılmış (bellek sızdıran) bir eklenti de aynı sonuca yol açar. Değer düşük kaldığında, tek başına sorunsuz çalışan bileşenler bir araya geldiğinde tavanı zorlar.

Şunu net anlamak önemlidir: bir bellek hatası her zaman "limiti yükselt" demek değildir. Bazen gerçek sebep, sınırsız veri çeken bozuk bir eklenti ya da bir sonsuz döngüdür. Böyle bir durumda memory_limit'i 128M'den 512M'ye çıkarmak sadece kaçınılmaz çöküşü geciktirir. Bu yüzden mantıklı yaklaşım şudur: makul bir değere (örneğin 256M) yükseltin; sorun çözülüyorsa harika. Ama değeri sürekli artırmanıza rağmen hata her seferinde geri geliyorsa, altta yatan bir yazılım sorunu var demektir ve önce onu bulmalısınız. Bu tür teşhis adımları için WordPress hata çözümü rehberimiz beyaz ekran ve bellek hatalarını sistematik biçimde ele alır.

cPanel MultiPHP INI Editor ile Artırma#

Paylaşımlı hosting kullanıyorsanız memory_limit'i değiştirmenin en kolay ve en güvenli yolu cPanel'in MultiPHP INI Editor aracıdır. Bu araç, ana sunucu yapılandırmasını bozma riski olmadan, en sık kullanılan PHP direktiflerini hesap düzeyinde değiştirmenizi sağlar. SSH ya da kök (root) erişimine ihtiyaç duymazsınız; her şey grafik arayüz üzerinden yürür.

Adımlar oldukça basittir:

1. cPanel'e giriş yapın ve üstteki arama kutusuna "MultiPHP" yazın.
2. Çıkan MultiPHP INI Editor aracını açın.
3. Configure PHP INI basic settings (Temel Ayarlar) sekmesinin seçili olduğundan emin olun.
4. Select a location açılır menüsünden ayarı uygulamak istediğiniz alan adını seçin. Birden fazla siteniz varsa doğru olanı seçmek önemlidir.
5. Listede memory_limit satırını bulun ve değeri güncelleyin (örneğin 128M yerine 256M yazın).
6. Sayfanın altındaki Apply düğmesine basın.

Değişiklik genellikle anında ya da birkaç saniye içinde etkinleşir; sunucuyu yeniden başlatmanıza gerek yoktur. Ayarın gerçekten uygulandığını doğrulamak için dizininize geçici bir phpinfo() dosyası koyabilir ya da WordPress'te Araçlar → Site Sağlığı → Bilgi → Sunucu bölümünden "PHP bellek sınırı" değerini kontrol edebilirsiniz.

Bir noktaya dikkat edin: bu ayarlar seçtiğiniz PHP sürümüne bağlıdır. Sitenizin başka bir PHP sürümünde çalışması durumunda, o sürüm için değişiklik yaptığınızda hiçbir şey değişmemiş gibi görünür. Hangi sürümü kullandığınızı ve nasıl değiştireceğinizi öğrenmek için PHP sürüm yönetimi rehberine göz atabilirsiniz. MultiPHP INI Editor pratikte çoğu paylaşımlı hosting kullanıcısının ilk ve tek başvuracağı yöntemdir; işe yarıyorsa aşağıdaki diğer yöntemlere hiç gerek kalmaz.

php.ini ve .user.ini ile Manuel Düzenleme#

MultiPHP INI Editor'e erişiminiz yoksa ya da kendi sunucunuzu (VDS, VPS veya özel sunucu) yönetiyorsanız memory_limit'i doğrudan yapılandırma dosyasından ayarlarsınız. Burada iki farklı senaryo vardır ve hangisinin geçerli olduğu sunucunuzun PHP'yi nasıl çalıştırdığına bağlıdır.

Kök erişiminiz olan bir sunucuda ana php.ini dosyasını düzenlersiniz. Dosyanın yerini bulmak için şu komut işinizi görür.

php --ini | grep "Loaded Configuration File"

Çıktıdaki yolu bir metin düzenleyiciyle açıp memory_limit satırını bulun ve değeri güncelleyin.

memory_limit = 256M

Değişikliğin geçerli olması için PHP-FPM ya da web sunucusu servisini yeniden başlatmanız gerekir. Örneğin PHP-FPM için aşağıdaki komut kullanılır (sürüm numarası kendi kurulumunuza göre değişir).

sudo systemctl restart php8.2-fpm

Paylaşımlı hostingte ise ana php.ini'ye dokunamazsınız; bunun yerine hesabınızın çalıştığı dizine bir .user.ini dosyası koyarsınız. PHP çoğu modern ortamda bu dosyayı okur ve içindeki değerlerle ana yapılandırmayı geçersiz kılar. public_html klasörünüzde (ya da sitenin kök dizininde) .user.ini adında bir dosya oluşturup içine şu satırı ekleyin.

memory_limit = 256M

.user.ini değişiklikleri anında değil, user_ini.cache_ttl süresi (varsayılan 300 saniye) dolduktan sonra etkinleşir; yani birkaç dakika beklemeniz gerekebilir. Bu yöntem .htaccess'e göre daha modern ve geniş uyumludur, özellikle PHP'nin FastCGI/PHP-FPM olarak çalıştığı ortamlarda tercih edilir. Hangi dosyanın gerçekten okunduğundan emin olmak için yine phpinfo() çıktısındaki "Loaded Configuration File" ve "Additional .ini files" satırlarına bakın.

.htaccess ile memory_limit Ayarlama#

Bazı paylaşımlı hosting ortamlarında PHP, Apache'nin bir modülü olarak (mod_php) çalışır. Bu tür ortamlarda memory_limit değerini .htaccess dosyasından da ayarlayabilirsiniz. Sitenizin kök dizinindeki .htaccess dosyasını açın (yoksa oluşturun) ve aşağıdaki satırı ekleyin.

php_value memory_limit 256M

Kaydettikten sonra değişiklik anında geçerli olur; ayrıca bir servis yeniden başlatmaya gerek yoktur. Bu yöntemin cazibesi hızıdır, ancak önemli bir kısıtı vardır: yalnızca PHP mod_php olarak çalışıyorsa işe yarar. Günümüzde çoğu modern hosting, performans ve güvenlik nedeniyle PHP'yi PHP-FPM ya da FastCGI olarak çalıştırır ve bu ortamlarda php_value satırı işe yaramaz; hatta bazı yapılandırmalarda "Internal Server Error 500" hatasına yol açar.

Eğer .htaccess'e php_value memory_limit ekledikten sonra siteniz 500 hatası veriyorsa, sunucunuz mod_php kullanmıyor demektir. Bu durumda eklediğiniz satırı hemen silin ve .user.ini ya da MultiPHP INI Editor yöntemine geçin. Aşağıdaki tablo, hangi yöntemin hangi ortamda geçerli olduğunu özetler ve doğru yolu seçmenize yardımcı olur.

Genel bir tavsiye olarak, elinizde cPanel varsa önce MultiPHP INI Editor'ü deneyin; yoksa PHP-FPM ortamında .user.ini, klasik mod_php ortamında ise .htaccess en pratik seçeneklerdir.

WordPress WP_MEMORY_LIMIT ile Artırma#

WordPress'in kendi içinde de bir bellek yönetimi katmanı vardır ve bu, PHP'nin memory_limit değerinden ayrı çalışır. WordPress, wp-config.php dosyasındaki WP_MEMORY_LIMIT sabiti aracılığıyla kendi bellek tavanını belirler. Bu sabiti tanımlamadıysanız WordPress varsayılan olarak 40M (çok siteli kurulumlarda 64M) kullanmaya çalışır, ancak PHP'nin sunucu sınırı bundan yüksekse onu esas alır.

WP_MEMORY_LIMIT değerini artırmak için wp-config.php dosyasını bir dosya yöneticisi ya da FTP ile açın ve /* That's all, stop editing! */ satırının üstüne aşağıdaki satırı ekleyin.

define( 'WP_MEMORY_LIMIT', '256M' );

Yönetim panelinin (wp-admin) bazı ağır işlemleri için ayrı bir sabit daha vardır. Örneğin görsel işleme ya da eklenti güncellemeleri yönetici tarafında ekstra bellek isteyebilir; bunun için WP_MAX_MEMORY_LIMIT sabiti kullanılır.

define( 'WP_MAX_MEMORY_LIMIT', '512M' );

Burada çok kritik bir gerçeği vurgulamak gerekir: WP_MEMORY_LIMIT, PHP'nin memory_limit değerini aşamaz. WordPress, PHP'nin izin verdiği tavandan daha fazlasını kendi başına elde edemez; olsa olsa PHP sınırının altında kendine daha düşük bir tavan koyabilir. Yani wp-config.php içine 512M yazsanız ama sunucunuzun PHP memory_limit değeri 128M ise, WordPress yine 128M ile sınırlı kalır. Bu yüzden WP_MEMORY_LIMIT tek başına bir çözüm değildir; asıl belirleyici olan sunucu tarafındaki PHP değeridir. Doğru sıra şudur: önce cPanel/.user.ini ile PHP memory_limit'i yükseltin, sonra gerekirse wp-config.php'de WordPress'in tavanını buna uygun ayarlayın.

Hosting Üst Sınırı Gerçeği ve Ne Zaman Sunucu Yükseltmeli#

Şimdi çoğu kullanıcının canını sıkan ama bilmesi elzem olan noktaya geldik: paylaşımlı hostingte, hosting sağlayıcısının belirlediği bir mutlak üst sınır vardır ve bu tavanı hiçbir dosya düzenlemesiyle aşamazsınız. cPanel'de memory_limit'i 1024M yapmayı deneseniz bile, sağlayıcının sunucu genelinde koyduğu sınır (örneğin 256M) devrededir; sisteminiz sessizce o tavana çekilir ya da değişikliğinizi kabul etmez. wp-config.php içine 4G yazmak da bu gerçeği değiştirmez.

Bu tavanın var olması bir kısıtlama değil, paylaşımlı modelin doğasıdır. Aynı sunucuyu paylaşan yüzlerce hesabın adil biçimde kaynak kullanabilmesi için sağlayıcı, tek bir hesabın belleği tekelleştirmesini engellemek zorundadır. Dolayısıyla memory_limit'i sürekli yükseltmeye çalışmak yerine, gerçek soruyu sormak gerekir: sitem bu paylaşımlı sınırların dışına mı taştı?

Belirli işaretler, artık paylaşımlı hostingin dar geldiğini gösterir. Sürekli tekrarlayan bellek hataları, düzenli olarak 512M'nin üzerine ihtiyaç duyan bir WooCommerce mağazası, ağır arka plan işlemleri (büyük içe aktarımlar, sık yedekler, veri işleme) ya da yüksek eşzamanlı trafik bunların başında gelir. Böyle bir durumda memory_limit'i zorlamak yerine ortamı büyütmek çok daha sağlıklıdır. Sanal sunucu ya da VDS çözümlerinde belleği, CPU'yu ve PHP yapılandırmasını tümüyle siz kontrol edersiniz; kimse size tavan koymaz. Bu kaynakları yönetmeyi uzmanlara bırakmak isterseniz sunucu yönetimi hizmetimiz devreye girer.

Elbette her bellek hatası "sunucu yükselt" anlamına gelmez. Önce yükümlülüğünüzü kontrol edin: gereksiz eklentileri kapatın, bellek sızdıran bir bileşen olup olmadığını araştırın ve makul bir değere (256M) yükseltmeyi deneyin. Eğer siteniz gerçekten büyüdüğü için sınırlara dayanıyorsa, o zaman sunucu yükseltmesi doğru ve kalıcı çözümdür; ama sorun bir yazılım hatasıysa, daha büyük sunucu sadece hatayı daha uzun süre saklar.

Değişikliği Doğrulama ve Sık Yapılan Hatalar#

Bir memory_limit değişikliğinin gerçekten uygulandığını doğrulamak, körlemesine güvenmekten çok daha sağlıklıdır. En kesin yöntem, dizininize geçici bir kontrol dosyası koymaktır.

<?php
// bellek.php — kontrol bittikten sonra bu dosyayı SİLİN
echo 'Aktif memory_limit: ' . ini_get('memory_limit');

Bu dosyayı tarayıcıda açtığınızda güncel değeri görürsünüz. İşiniz bitince dosyayı mutlaka silin; sunucu yapılandırmanızı dışarıya açık bırakmak güvenlik açısından risklidir. WordPress kullanıyorsanız Araçlar → Site Sağlığı → Bilgi → Sunucu bölümü de PHP bellek sınırını listeler.

Uygulamada en sık karşılaşılan tökezlemeleri bilmek çok zaman kazandırır:

• Yanlış PHP sürümünü düzenlemek. MultiPHP INI Editor'de sitenizin gerçekte çalıştığı sürümden farklı bir sürümün ayarını değiştirdiyseniz hiçbir şey değişmiş gibi görünmez.
• Yalnızca WP_MEMORY_LIMIT'e güvenmek. WordPress tavanını 512M yapmak, sunucunun PHP memory_limit'i 128M'de kaldıysa hiçbir işe yaramaz.
• PHP-FPM ortamında .htaccess kullanmak. php_value memory_limit satırı mod_php dışı ortamlarda 500 hatası verebilir; böyle bir durumda satırı silin.
• .user.ini'nin gecikmesini beklememek. Değişiklik anında görünmüyorsa panik yapmayın; önbellek süresi (genelde 5 dakika) dolduğunda etkinleşir.
• Hosting üst sınırını unutmak. Sağlayıcı tavanının üstünde bir değer yazmak işe yaramaz; gerçek limiti aşamazsınız.
• Kök sebebi görmezden gelmek. Değeri sürekli artırmanıza rağmen hata dönüyorsa, sorun limit değil; bellek sızdıran bir eklenti ya da bozuk bir betiktir.

Bu adımları alışkanlık hâline getirdiğinizde, bir bellek hatasıyla karşılaştığınızda hangi dosyaya dokunacağınızı ve değeri kaç yapacağınızı tereddütsüz bilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular#

memory_limit değerini kaç yapmalıyım?#

İhtiyacınıza göre kademeli ilerleyin. Basit bir tanıtım sitesi ya da hafif bir blog için 128M çoğu zaman yeterlidir. Çok sayıda eklenti, ağır sayfa oluşturucular veya küçük bir WooCommerce mağazası çalıştırıyorsanız 256M mantıklı bir başlangıçtır. Büyük katalog, toplu içe aktarım ve yoğun görsel işleme yapan mağazalarda 512M gerekebilir. En doğru yaklaşım, hatayı çözen en düşük değerde kalmaktır; gereksiz yere çok yüksek tutmak paylaşımlı ortamda kaynak dengesini bozar ve zaten sağlayıcı tavanını aşamazsınız.

wp-config.php'de 512M yazdım ama hâlâ bellek hatası alıyorum, neden?#

Bunun en yaygın sebebi, WP_MEMORY_LIMIT sabitinin PHP'nin memory_limit değerini aşamamasıdır. WordPress, sunucu tarafındaki PHP tavanının üstüne çıkamaz; siz wp-config.php'de 512M yazsanız bile PHP memory_limit 128M ise WordPress yine 128M ile sınırlı kalır. Çözüm, önce cPanel MultiPHP INI Editor ya da .user.ini ile PHP memory_limit değerini yükseltmektir. Sunucu tarafını düzelttikten sonra WordPress sabiti anlam kazanır; tek başına wp-config.php düzenlemesi çoğu zaman yetmez.

memory_limit değiştikten sonra sunucuyu yeniden başlatmam gerekir mi?#

Paylaşımlı hostingte cPanel MultiPHP INI Editor üzerinden yaptığınız değişiklikler ve .htaccess düzenlemeleri genellikle anında etkinleşir; herhangi bir yeniden başlatma gerekmez. .user.ini değişiklikleri ise önbellek süresi (varsayılan 5 dakika) dolduktan sonra devreye girer. Kendi sunucunuzu yönetiyor ve ana php.ini'yi elle düzenliyorsanız, değişikliğin geçerli olması için PHP-FPM ya da web sunucusu servisini yeniden başlatmanız gerekir (sudo systemctl restart php8.2-fpm gibi).

Değeri sınırsız (-1) yapabilir miyim?#

Teknik olarak memory_limit = -1 PHP'ye "sınırsız bellek kullan" demektir, ancak bunu paylaşımlı ortamda kesinlikle önermeyiz. Sınırsız bellek, hatalı ya da sonsuz döngüye giren bir betiğin tüm sunucu belleğini tüketmesine ve sadece sizin değil, aynı sunucudaki diğer sitelerin de çökmesine yol açabilir. Zaten çoğu paylaşımlı hosting sağlayıcısı bunu tavan sınırıyla engeller. Doğru yaklaşım, -1 yerine ihtiyacınızı karşılayan somut bir değer (örneğin 256M ya da 512M) belirlemektir; böylece hem sorun çözülür hem de olası bir hata kontrol altında kalır.

Bellek hatası her seferinde geri geliyor, sadece limiti mi artırmalıyım?#

Hayır, ve bu çok önemli bir ayrımdır. memory_limit'i makul bir değere (256M) yükseltmenize rağmen hata düzenli olarak geri dönüyorsa, sorun büyük olasılıkla limit değil; bellek sızdıran bir eklenti, bozuk bir tema ya da sonsuz döngüye giren bir betiktir. Böyle bir durumda değeri sürekli artırmak yalnızca kaçınılmaz çöküşü geciktirir. Önce eklentileri tek tek devre dışı bırakarak suçluyu bulmalı, hata kayıtlarına (log) bakmalısınız. Eğer siteniz gerçekten büyüdüğü için sınırlara dayanıyorsa, o zaman paylaşımlı hostingten sanal sunucu ya da VDS'ye geçmek kalıcı çözümdür.

Kapanış#

memory_limit, ilk bakışta korkutucu bir hata mesajının arkasında duran ama aslında birkaç dakikada anlaşılıp yönetilebilen bir PHP ayarıdır. Bir betiğin kullanabileceği azami belleği belirlediğini, "Allowed memory size exhausted" hatasının bu tavanın aşılmasından kaynaklandığını ve değeri cPanel MultiPHP INI Editor, php.ini/.user.ini, .htaccess ya da WordPress'in WP_MEMORY_LIMIT sabitiyle yükseltebileceğinizi öğrendiniz. En önemlisi, paylaşımlı hostingte sağlayıcının koyduğu bir üst sınır olduğunu ve wp-config.php'ye kocaman bir değer yazmanın bu gerçeği değiştirmediğini artık biliyorsunuz.

Doğru yapılandırılmış bir bellek limiti, hızlı ve stabil bir sitenin görünmez temelidir. Clou.TR'de sunduğumuz web hosting ve WordPress hosting paketleri, bu değerlerin çoğu senaryo için önden makul ayarlarla geldiği bir altyapı sunar; siteniz büyüdüğünde ve daha fazla belleğe ihtiyaç duyduğunuzda ise sanal sunucu ve VDS çözümlerimizle kaynakların tamamını kendi kontrolünüze alabilirsiniz. Yapılandırma, izleme ve bakımı uzmanlara bırakmak isterseniz sunucu yönetimi hizmetimiz bu yükü sizin adınıza üstlenir. Sitenizin gerçek ihtiyacını konuşmak için bize ulaşın; doğru altyapıyı birlikte kuralım.